Het centrale onderzoek:
The impact of handwriting and typing practice in children’s letter and word learning: Implications for literacy development (Ibaibarriaga et al., 2025)
Vooraf
Er verscheen reeds een aanzienlijke hoeveelheid studies naar het verband tussen met de hand schrijven en typen op een klavier, en de invloed daarvan op leren. Zo konden wetenschappers op basis van technisch onderzoek verschillen in hersenenactiviteit vaststellen tussen beide vormen van 'noteren'. De in geval van schrijven met de hand aanzienlijk sterkere hersenactiviteit kon gelinkt worden aan hersengebieden die een rol spelen bij verwerken en onthouden van informatie. In deze blogpost wordt uitgebreid bericht over dit onderzoek van Van der Weel en Van der Meer (2024). De conclusie van diezelfde blogpost luidt, dat het ondanks verschillen in hersenactiviteit niet zo eenduidig is wat steeds, voor alle leeftijden, en in alle omstandigheden de beste manier van 'noteren om te leren' zou zijn. Wat met schrijven met een stylus op een tablet? Het gemak van het opslaan van, delen en raadplegen van notities? De mogelijkheden bij het studeren van digitale notities? Denk hierbij aan toepassingen die toelaten om van je aantekeningen flashcards te maken of vragen om jezelf te testen?
Om het met een citaat uit een recent onderzoek van Marano en collega's (2025) te zeggen:
"It is important to deepen our understanding about how the advantages of handwriting might be integrated with digital technologies to create hybrid methods that combine the cognitive engagement of handwriting with the efficiency of typing. This approach could optimize learning outcomes and enhance writing practices in modern contexts."
Of om het op zijn evidence-uninformed Cruijffiaans te zeggen: ieder nadeel van digitaal aantekeningen maken heb zijn ambachtelijk voordeel (en omgekeerd).
Het artikel
Waar de literatuur het wel over eens is, is het belang van schrijven met de hand voor de ontwikkeling van prille leesvaardigheden: pre-schoolers (< 6 jaar oud) die met de hand leren schrijven, ontwikkelen betere leesvaardigheden.
Zo blijkt ook uit recent onderzoek van onder andere Gorka Ibaibarriaga (2025). Wat voegde dit onderzoek nog toe aan bestaande wetenschap? Wel, vaak worden er metingen gedaan die kunnen samengevat worden als 'letterkennis' (alphabetic knowledge). Maar heeft schrijven met de hand ook effect op prille 'woord- of spellingskennis' (orthographic knowledge)?
Uit de ondertitel blijkt dat Gemini nooit met de hand heeft leren schrijven.
De onderzoekers beschrijven twee hypotheses die kunnen verklaren waarom met de hand schrijven de ontwikkeling van leesvaardigheden ten goede kan komen:
- De graphomotorische hypothese: De unieke handbeweging bij het schrijven verankert de lettervorm sterker in het geheugen dan de eerder eenvoudige handeling van het typen.
- De variabiliteitshypothese: De natuurlijke variatie in handgeschreven letters dwingt het brein de kernkenmerken van een letter te herkennen, wat ook weer zorgt voor een robuustere verankering ervan.
In het onderzoek werden 50 vijfjarigen verdeeld in vier condities waardoor beide hypotheses getest konden worden: schrijven met de hand (traceren* versus vrij schijven) en typen (één enkel of meerdere lettertypes).
In de oefenfase schreven of typten Spaanse kinderen Georgische/Armeense lettertekens, en pseudowoorden bestaande uit deze tekens. Dit onder begeleiding van een onderzoeker, waarbij het teken of woord ook telkens door zowel de onderzoeker als het kind uitgesproken werd om klanken te koppelen aan de geschreven/visuele voorstelling van de tekens.
Vervolgens vonden er verscheidene post-tests plaats waarbij zowel letterkennis als spellingskennis getest werden. Kinderen moesten letters herkennen of noteren, maar ook woordkennis werd getest. Door woorden te schrijven, maar ook bijvoorbeeld door 'orthografische identificatie'. Op een computerscherm kregen de kinderen steeds twee woorden te zien: het getrainde woord en een afleider. Zij moesten zo snel mogelijk het bekende woord aanwijzen. De afleiders waren subtiel verschillend, bijvoorbeeld door een lettervervanging of een letterwisseling, om te testen hoe nauwkeurig het woord in het geheugen was opgeslagen.
Kinderen die schreven met de hand deden het systematisch beter op het vlak van zowel letter- als woordkennis. De graphomotorische hypothese werd dus duidelijk ondersteund in dit onderzoek.
Wat betreft de variabiliteitshypothese waren de resultaten minder uitgesproken: de gemeten verschillen in het voordeel van vrij schrijven waren niet significant.**
De onderzoekers besluiten op basis van de resultaten van hun onderzoek dat het sterk aangewezen is schrijven met pen en papier systematisch te introduceren in de klas bij jonge kinderen. Typen op het klavier van een laptop of of op een touchscreen-apparaat dient slechts ter aanvulling ingezet te worden.
Bronnen
Cruijf, J. (z.d.). Spreekvertelsels en andere levensspreuken. Dug-out uitgevers.
Ibaibarriaga, G., Acha, J., & Perea, M. (2025). The impact of handwriting and typing practice in children’s letter and word learning: Implications for literacy development. Journal of Experimental Child Psychology, 253, 106195. https://doi.org/10.1016/j.jecp.2025.106195
Marano, G., Kotzalidis, G. D., Lisci, F. M., Anesini, M. B., Rossi, S., Barbonetti, S., Cangini, A., Ronsisvalle, A., Artuso, L., Falsini, C., Caso, R., Mandracchia, G., Brisi, C., Traversi, G., Mazza, O., Pola, R., Sani, G., Mercuri, E. M., Gaetani, E., & Mazza, M. (2025). The Neuroscience Behind Writing: Handwriting vs. Typing-Who Wins the Battle? Life, 15(3), 345. https://doi.org/10.3390/life15030345
Van der Weel, F. R., & Van der Meer, A. L. H. (2024). Handwriting but not typewriting leads to widespread brain connectivity: A high-density EEG study with implications for the classroom. Frontiers in Psychology, 14, 1219945-1219945. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1219945
* Het nauwkeurig volgen of 'overtrekken' van een voorgedrukte letter.
** De onderzoekers maken hier twee kanttekeningen bij. Er was wel steeds een numeriek, maar geen statistisch voordeel van 'vrij schrijven'. Mogelijk was volgens de onderzoekers de steekproef te klein, of zou er wel een effect kunnen zijn van 'vrij schrijven' op langere termijn. Nu vond er slechts een onmiddellijke meting plaats.
Reacties
Een reactie posten